Energetyczna struktura człowieka

Ten opis jest istotny dla całej zawartości niniejszej strony gdyż tłumaczy jak „skonstruowany” jest człowiek. Dla ułatwienia nie odkrywam tu Ameryki, nie tworzę własnej struktury opisującej człowieka a stosuję gotowe propozycje zapożyczone głównie z jogi i Advaita Vedanta. Taki obraz jest spójny, sprawdzony od tysięcy lat i bardzo ułatwia modelowanie wielu duchowych zjawisk oraz poruszanie się po mapie świadomości.

W skład struktury energetycznej człowieka wchodzą:

• 7 czakr
• 5 powłok
• 3 ciała subtelne
• nadi – kanały energetyczne
• antahkarana – wewnętrzny instrument, czyli: buddhi, manas, chitta i ahamkara
• karmiczne struktury: samsakry, vasany
• Jiva
• Atman

7 czakr

To podstawowy, zapewne wielu dobrze znany system modelujący poziomy wibracyjne i strukturę energetyczną człowieka.

Pamiętajmy, że klasycznie w jodze czakry umieszczone są wzdłuż kręgosłupa – rezydują w ciele subtelnym na sushumna nadi – a nie w innych częściach ciała jak to czasem mają zwyczaj zaznaczać niektórzy autorzy literatury zachodniej. Dlatego też lokalizacja „poniżej pepka” oznacza poziom na kręgosłupie a nie miejsce gdzie jest dana czakra.

Czakra podstawy (Muladhara)

Kolor: czerwony
Lokalizacja / poziom: podstawa kręgosłupa
Element: ziemia
Energetyczne przejawy: zakorzenienie, stabilność, przetrwanie, bezpieczeństwo, instynkt
Emocjonalne przejawy: poczucie bezpieczeństwa, zaufanie do życia, lęk, niepokój
Zaburzenia: lęk o byt, problemy z pieniędzmi, brak zaufania do świata, nadmierna potrzeba kontroli

Czakra sakralna (Svadhisthana)

Kolor: pomarańczowy
Lokalizacja / poziom: podbrzusze (poniżej pępka)
Element: woda
Energetyczne przejawy: Kreatywność, seksualność, zmysłowość, emocje, przepływ
Emocjonalne przejawy: Przyjemność, wstyd, otwartość na relacje, uzależnienia emocjonalne
Zaburzenia: tłumienie emocji, zahamowania seksualne, brak radości życia, nadwrażliwość

Czakra splotu słonecznego (Manipura)

Kolor: żółty
Lokalizacja / poziom: nad pępkiem (splot słoneczny)
Element: ogień
Energetyczne przejawy: wola, moc osobista, tożsamość, pewność siebie
Emocjonalne przejawy: ambicja, złość, frustracja, potrzeba kontroli
Zaburzenia: brak pewności siebie, wybuchy złości, dominacja lub uległość, problemy z wyrażaniem siebie

Czakra serca (Anahata)

Kolor: zielony
Lokalizacja / poziom: środek klatki piersiowej
Element: powietrze
Energetyczne przejawy: miłość bezwarunkowa, empatia, harmonia, relacje
Emocjonalne przejawy: współczucie, żal, zranienie, przebaczenie
Zaburzenia: zamknięcie na miłość, trudności w relacjach, zazdrość, nieumiejętność wybaczania

Czakra gardła (Vishuddha)

Kolor: niebieski
Lokalizacja / poziom: gardło
Element: eter (przestrzeń)
Energetyczne przejawy: komunikacja, wyrażanie prawdy, twórczość werbalna
Emocjonalne przejawy: autentyczność, lęk przed oceną, zdolność słuchania
Zaburzenia: trudność w wyrażaniu siebie, kłamstwa, milczenie z lęku, nadmierne gadulstwo

Czakra trzeciego oka (Ajna)

Kolor: indygo
Lokalizacja / poziom: środek czoła, między brwiami
Element: światło (świadomość)
Energetyczne przejawy: intuicja, mądrość, wizje, jasność umysłu
Emocjonalne przejawy: zaufanie do wewnętrznego głosu, wyobraźnia, lęk przed nieznanym
Zaburzenia: brak kierunku, iluzje, myślenie życzeniowe, nadmierna racjonalność

Czakra korony (Sahasrara)

Kolor: fioletowy
Lokalizacja / poziom: czubek głowy
Element: świadomość kosmiczna (duch)
Energetyczne przejawy: jedność, duchowość, transcendencja, połączenie z Wyższym Ja
Emocjonalne przejawy: poczucie sensu, spokój duchowy, oderwanie od materii
Zaburzenia: poczucie oddzielenia, cynizm, depresja duchowa, ucieczka od rzeczywistości

Powłoki

Powłoki (Kośa) w Advaita Vedanta i jodze to opis struktury energetycznej który obowiązuje od tysięcy lat i jest spójny z naukami na jakich bazuje ta strona. Mimo tego, że niektóre podziały na ciała subtelne wywodzące się z zachodu mogą czasem lepiej przemawiać do ludzi w naszej kulturze, jednak jeśli przeanalizować ich pochodzenie to często okazuje się, że czerpano inspirację właśnie z hinduizmu – na przykład w Teozofii.

Przechodząc do opisu wyróżnia się 5 powłok (Kośa):

Annamaya Kośa (Powłoka Fizyczna)

Opis: Najbardziej zewnętrzna i namacalna powłoka. Jest to ciało fizyczne, zbudowane z materii, którą spożywamy (stąd „powłoka pożywienia”). Obejmuje kości, mięśnie, organy – wszystko, co jest widzialne i podlega prawom fizyki.
Funkcja: Zapewnia fizyczną egzystencję, ruch, odżywianie i reprodukcję.
Praktyka jogi: Praktyki takie jak asany (pozycje jogi) i odpowiednia dieta koncentrują się na wzmocnieniu i oczyszczeniu tej powłoki.

Pranamaya Kośa (Powłoka Prany)

Opis: Powłoka energii życiowej, która przenika i ożywia ciało fizyczne. Składa się z prany (uniwersalnej siły życiowej) i systemu nadi (kanałów energetycznych) oraz czakr (centrów energetycznych).
Funkcja: Kontroluje funkcje fizjologiczne, oddychanie, krążenie, trawienie i ogólną witalność. Jest pomostem między ciałem fizycznym a umysłem.
Praktyka jogi: Pranajama (techniki oddechowe) to kluczowa praktyka dla pracy z tą koszą, a także asany, które regulują przepływ prany.

Manomaya Kośa (Powłoka Mentalna)

Opis: Powłoka myśli, emocji, zmysłów i instynktów. Jest to umysł „niższy”, który odbiera i przetwarza bodźce sensoryczne, tworzy reakcje emocjonalne i uczestniczy w codziennym myśleniu.
Funkcja: Odpowiada za procesy poznawcze, przetwarzanie sensoryczne, emocje, podejmowanie decyzji opartych na instynktach i nawykach.
Praktyka jogi: Pratjahara (opanowanie zmysłów) i dharana (koncentracja) pomagają opanować i uspokoić tę powłokę.

Vijnanamaya Kośa (Powłoka Mądrości)

Opis: Powłoka wyższego umysłu, intelektu, rozróżniania i mądrości. Jest to zdolność do refleksji, analizy, oceniania i rozróżniania prawdy od fałszu, dobra od zła. Wiąże się z inteligencją i świadomością.
Funkcja: Umożliwia wgląd, rozeznanie, samoświadomość i wyższą mądrość. Jest siedliskiem wolnej woli i etycznego postępowania.
Praktyka jogi: Dhyana (medytacja), introspekcja, studiowanie duchowych nauk pomagają rozwijać tę powłokę, prowadząc do głębszego zrozumienia siebie i świata.

Anandamaya Kośa (Powłoka Błogości)

Opis: Najgłębsza i najbardziej subtelna powłoka, najbliższa Atmanowi. Nie jest to błogość emocjonalna, lecz stan spokoju, radości i szczęścia, które wykracza poza dualizmy. 
Funkcja: Jest nośnikiem doświadczenia jedności, bezwarunkowej miłości i głębokiej błogości, często doświadczanej w głębokim śnie bez snów lub w medytacji. Zawiera również potencjał i wrażenia z poprzednich wcieleń (karmę).
Praktyka jogi: Samadhi i najbardziej zaawansowane praktyki medytacyjne prowadzą do doświadczenia tej powłoki i ostatecznie do zjednoczenia z Atmanem.

Ciała Subtelne

W tradycji jogi i wedanty człowiek opisany jest jako złożony z trzech ciał – śarīra – które odzwierciedlają poziomy gęstości, świadomości i funkcji energetyczno -mentalnych. To klasyczny model, używany w tantrze, wedancie i wielu szkołach jogi.

Poniżej pełny opis.

Sthūla Śarīra – ciało fizyczne

Opis: Najbardziej gęsta, materialna warstwa człowieka. Obejmuje ciało fizyczne, organy, kości, mięśnie, tkanki i narządy wewnętrzne. Jest nośnikiem doświadczeń świata fizycznego.

Funkcje: Narzędzie do działania w świecie fizycznym. Miejsce, gdzie prana (energia życiowa) przejawia się w formie fizycznej. Odbiera bodźce zmysłowe i reaguje na nie.

Powiązanie z kosha: odpowiada Annamaya kosha (powłoka z pożywienia).

Sūksma Śarīra – ciało subtelne (subtelne/energetyczne)

Opis: Niewidzialne dla oczu, ale odczuwalne jako energia. Zawiera praniczne kanały (nadi), centra energetyczne (czakry), niższy i wyższy umysł.

Funkcje: Przenosi energię życiową (pranę) do ciała fizycznego. Miejsce doświadczeń psychicznych i emocjonalnych. Nośnik karmy i samskar (ślady mentalno -emocjonalne). Po śmierci ciało subtelne opuszcza ciało fizyczne i przechodzi do kolejnej inkarnacji.

Powiązanie z kosha: odpowiada Prānamaya + Manomaya + Vijñānamaya kosha.

Kārana Śarīra – ciało przyczynowe (przyczynowo-duchowe)

Opis: Najsubtelniejsza warstwa, niematerialna, duchowa. Jest matrycą wszystkich doświadczeń i wrażeń. Miejsce przechowywania nasion impresji psychicznych (samskar) i tendencji karmicznych (vasan) oraz potencjału indywidualności. 

Funkcje: Magazynuje całą karmę jednostki i ukryte cechy charakteru. Źródło najsubtelniejszych doświadczeń i intuicji. Umożliwia powstawanie kolejnych ciał subtelnych w kolejnych inkarnacjach.

Powiązanie z kosha: odpowiada Ānandamaya kosha.

Nadi

System nadi to subtelna sieć energetycznych kanałów, przez które porusza się prana, czyli siła życia. Nie jest to jednak mechaniczny układ podobny do układu nerwowego czy krwionośnego. Nadi to bardziej struktury praniczne, które splatają w całość ciało, umysł i świadomość. W jodze mówi się, że ciało subtelne składa się z pulsujących pranicznych strumieni, które tworzą coś w rodzaju świetlistej, dynamicznej tkanki, a węzły tych strumieni to właśnie czakry.

Według tradycji istnieją 72 tysiące nadi, ale tylko trzy z nich stanowią główną oś systemu i decydują o tym, jak człowiek doświadcza siebie i świata. Aby zrozumieć cały system, najlepiej wyobrazić sobie centralny kanał energii biegnący wzdłuż kręgosłupa, nie w ciele fizycznym, lecz subtelnym.

Ten kanał nazywa się sushumną i jest niczym pusty, świetlisty rdzeń. W stanie zwykłej świadomości pozostaje uśpiony, ponieważ energie psychiczne: pragnienia, lęki, reakcje, nawyki, nieustannie płyną bokami, wzdłuż dwóch pozostałych głównych nadi: ida i pingala.

Ida biegnie po lewej stronie ciała energetycznego i związana jest z aspektem chłodnym, receptywnym, intuicyjnym, księżycowym. Jej przepływ przejawia się jako wrażliwość, introspekcja, pamięć, emocjonalność, zdolność wchodzenia do wnętrza. Pingala biegnie po prawej stronie i jest nadi o naturze ognistej, słonecznej, aktywnej. Przejawia się jako logika, działanie, siła woli, dynamika i ruch na zewnątrz. Obie przeplatają się wzdłuż ciała niczym dwa biegnące węże, spotykając się w punktach, które później zostaną zidentyfikowane jako czakry.

To, jak człowiek oddycha, myśli, reaguje i porusza się w świecie, zależy w dużej mierze od proporcji przepływu w idzie oraz pingali. Gdy przewaga jest po stronie idy, człowiek jest bardziej miękki, refleksyjny, introwertyczny, często zanurzony we własnym świecie. Gdy przeważa pingala – jest bardziej zdecydowany, szybki, aktywny, czasem zbyt impulsywny. Naturalne życie to nieustanna gra tych dwóch strumieni, balansowanie energii żeńskiej i męskiej, księżycowej i słonecznej.

Jednak celem jogi nie jest jedynie równowaga tych dwóch sił, lecz ich zharmonizowanie w taki sposób, aby energia mogła wejść do sushumny. Bo dopiero wtedy gdy ida i pingala „milkną”, energia przestaje wędrować od jednej skrajności do drugiej i zaczyna płynąć pionowo w górę, przez centrum istoty. Prana wchodząca w sushumnę powoduje otwieranie się czakr i stabilizację świadomości na głębszych poziomach. 

Wszystkie pozostałe nadi (mniejsze kanały) są jak drobne dopływy, które są zasilane przez trzy główne rzeki energii. Tworzą one gęstą sieć po całym ciele: oplatają narządy, mięśnie, kości, nerwy fizyczne i pola mentalne. W stanach napięcia, stresu, silnych emocji lub blokad energetycznych prana nie przepływa swobodnie i nadi „zwężają się”. W momentach jasności, uwolnienia lub spokoju nadi stają się przejrzyste, szerokie, świetliste. Dlatego praktyki pranajamy, medytacji i asan nie są ćwiczeniem ciała tylko po to, by wzmocnić mięśnie, one mają oczyszczać kanały, aby prana mogła poruszać się płynnie.

Można powiedzieć, że system nadi jest jak subtelne ciało nerwowe: ale nie przekazuje impulsów elektrycznych, tylko świadomość i energię życiową. Gdy nadi są czyste, człowiek myśli jasno, czuje głęboko, działa w zgodzie z własnym rytmem. Gdy są zatkane – doświadcza chaosu, napięcia, emocjonalnych zatorów, wewnętrznego hałasu.

Antahkarana – wewnętrzny instrument

Sam termin pochodzi ze sanskrytu: antaḥ = „wnętrze/wewnętrzny”, karaṇa = „narzędzie / organ / instrument”. Antahkarana bywa tłumaczone jako „wewnętrzny organ”, „wewnętrzne narzędzie”, „wewnętrzne funkcje” albo „instrument psychiczny”.

W ujęciu tradycyjnym antahkarana nie jest częścią ciała fizycznego ale należy do ciała subtelnego (sūkṣma śarīra) i stanowi „interfejs” między Świadomością (Atman) a zmysłami, ciałem, energią i światem.

Antahkarana składa się z czterech podstawowych funkcjonalnych komponentów: 

Struktury karmiczne Samskary i Vasany

Samskary

Samskary to impresje psychiczne, pozostawione przez codzienne doświadczenia – zarówno świadome, jak i nieświadome, wewnętrzne i zewnętrzne, korzystne i niekorzystne. Te impresje czekają, aż wynurzą się na świadomość i wpływają na przyszłość: jako oczekiwania, poczucie własnej wartości, nawyki, emocje, predyspozycje, co potem generuje karmę.

Są dwa typy saṃskar:

• Saṃskāry prowadzące do eksternalizacji świadomości, czyli te, które pogłębiają ignorancję, zwiększają utożsamienie z ciałem/umysłem.
• Saṃskāry prowadzące do ustania procesów mentalnych, czyli te, które zbliżają do tego, „czego naprawdę jesteśmy” (do cichej mądrości, do stanu wolnego od mentalnej narracji).

Vasany

Vāsana pochodzi od znaczenia „pozostawać, zamieszkiwać, trwać (w pamięci)”. Vāsany to subtelne intencje, inklinacje, tendencje wynikające z działań poprzednich żywotów lub z aktualnych doświadczeń których motorem są samskary.

Tym samym Vāsany są siłą napędową poruszeń Umysłu a więc i źródłem manifestacji w świecie zewnętrznym.

Mówiąc językiem bardziej zachodnimi samskary to schematy / koleiny Umysłu w których się porusza, a vasany to wynikające z nich intencje i tendencje które z kolei tworzą myśli, emocje i na końcu działania.

Uwaga: Uważny czytelnik zwróćił pewnie uwagę, że wspomniałem iż samsakry i vasany przechowywane są w ciele przyczynowym a później napisane jest, że również w citta – które jest częścią niższgo ciała – subtelnego. Gdzie zatem są one przechowywane?

Rozwiązanie tej pozornej sprzeczności polega na zrozumieniu, że Ciało Przyczynowe (Kāraṇa Śarīra) i Ciało Subtelne (Sūkṣma Śarīra) pełnią różne, lecz uzupełniające się funkcje w cyklu reinkarnacji. Ciało Przyczynowe jest pierwotnym i najbardziej subtelnym kontenerem, który działa jako zalążek całej indywidualnej egzystencji (Jīva), a co za tym idzie, zawiera w sobie samskary i vasany – utajone, nieaktywne impresje i tendencje karmiczne z ogromnej liczby poprzednich wcieleń. Samskary i vasany są tutaj przechowywane w ich potencjalnej formie jako nasiona, które stanowią przyczynę przyszłego odrodzenia i charakteru. Natomiast Ciało Subtelne – będące nośnikiem doświadczeń i składające się z powłok witalnych, umysłowych i intelektualnych (w tym citty) – jest mechanizmem manifestacji w danym życiu. Citta, jako podświadoma część umysłu, służy za aktywny magazyn, w którym uśpione samskary i vasany z Ciała Przyczynowego są uaktywniane i wyrażają się jako bieżące skłonności, pragnienia. Innymi słowy, Ciało Przyczynowe jest pamięcią trwałą, zawierającą cały potencjał, a Ciało Subtelne (citta) jest pamięcią operacyjną, która pobiera ten potencjał, pracuje z nim, modyfikuje go przez bieżącą karmę (tworząc nowe samskary) i ostatecznie przekazuje nowe, zaktualizowane vasany z powrotem do Ciała Przyczynowego po śmierci, by czekały na kolejne wcielenie. Jest to zatem dynamiczna interakcja, a nie sztywny podział.

Granthi

Choć granthi (węzły) nie są strukturami karmicznymi ale skutkami ich działania warto napisac o nich kilka zdań.

W tradycji jogi mówi się, że na ścieżce wzrostu świadomości istnieją trzy głębokie „węzły”, zwane granthi, które wiążą energię i utrzymują człowieka w określonych warstwach doświadczenia. Są to nie tylko przeszkody energetyczne w kanale sushumny, ale również głębokie struktury psychiczne. Przebudzenie, czyli wznoszenie energii ku wyższej Świadomości, polega w dużej mierze na stopniowym rozwiązywaniu tych węzłów.

Pierwszy z nich, Brahma Granthi, znajduje się u podstawy kręgosłupa, na poziomie muladhary. Jest to węzeł związany z fundamentalnym lękiem o przetrwanie i z silną identyfikacją z ciałem fizycznym. Wiąże energię na poziomie najbardziej podstawowych popędów: jedzenia, bezpieczeństwa, seksu i gromadzenia. Dopóki ten węzeł jest mocny, kundalinī nie może unieść się ku górze, ponieważ cała prana jest zaciśnięta w instynktach, w mechanizmach obronnych i w potrzebie posiadania materialnych podstaw bytu. Ujęłoby się to tak, że świadomość nie jest jeszcze gotowa, aby oprzeć się na czymś innym niż ciało i świat materialny. Rozwiązanie tego węzła jest jak pierwszy oddech wolności – przepływ energii zaczyna się uwalniać, a człowiek przestaje reagować lękiem na samą ideę zmiany.

Drugi węzeł, Vishnu Granthi, leży w okolicy serca, w anahacie. Jest to miejsce, w którym człowiek przywiązuje się do swojej historii, relacji, ideałów i emocjonalnych tożsamości. Napięcie tego węzła sprawia, że energia krąży w sferze emocji i wytwarza ogromną falę pragnień, awersji, oczekiwań, wzruszeń i zranień. To właśnie w tym miejscu powstaje poczucie „ja kocham”, „ja cierpię”, „ja potrzebuję” – subtelniejsza forma ego niż ta związana z ciałem, ale wciąż bardzo silna. Vishnu Granthi zatrzymuje świadomość w świecie emocjonalnego angażowania się i odgrywania ról. Rozwiązanie tego węzła nie oznacza braku uczuć, lecz ich oczyszczenie: uczucia stają się wolne, nieprzywiązane, a miłość staje się bardziej obecnością niż potrzebą. Gdy ten węzeł słabnie, energia nie zatrzymuje się już w sercu, lecz zaczyna rosnąć ku górze, prowadząc ku intuicyjnemu widzeniu.

Trzeci węzeł, Rudra Granthi, znajduje się w obszarze anja, między brwiami. Jest to najbardziej subtelna i najbardziej wymagająca przeszkoda, ponieważ dotyczy ostatnich resztek ego: potrzeby rozumienia, kontroli, osiągania, posiadania wizji, stanu duchowego czy supermocy. W tym miejscu praktykujący może czuć, że „wie”, że „widzi”, że „osiąga”, i właśnie to subtelne „ja duchowe” splata energię w węzeł, który wygląda jak oświecenie, ale wciąż nim nie jest. Rudra Granthi to miejsce, gdzie rodzą się siddhi, wizje, wielkie wglądy – i gdzie można się zatrzymać, jeśli pojawi się przywiązanie do duchowych doświadczeń. Rozwiązanie tego węzła jest jak wygaśnięcie potrzeby bycia kimkolwiek. Energia przechodzi ponad ahamkarą, a świadomość zaczyna otwierać się ku temu, co nie ma formy ani tożsamości.

Kiedy wszystkie trzy granthi zostają rozluźnione – czy to przez jogę, medytację, bhakti czy łaskę – energia swobodnie przepływa ku sahasrarze, a świadomość rozpoznaje swoją naturę jako Atman. Wtedy działanie w świecie nie jest już spowodowane uwarunkowaniami węzłów czy pragnieniami, lecz odbywa się samo, jako wyraz przejrzystości i obecności. 

Jiva

W Advaita Vedānta słowo Jīva oznacza „duszę” w sensie niezależnego bytu, pozorną indywidualność, jednak rozumianą inaczej niż w świecie zachodnim gdyż powstaje, gdy czysta świadomość (Ātman) odbija się w umyśle subtelnym. Zatem Jīva nie jest czymś naprawdę istniejącym niezależnie, to złudzenie wynikające z warunków odbicia.

Atman jest jak słońce: sam pozostaje nieruchomy, niepodzielny, niezmienny. Kiedy jednak jego światło pada na wodę, w wodzie widać odbicie słońca. Odbicie wydaje się małe, poruszające się, zamglone, czasem zniekształcone, choć samo słońce nigdy nie ulega zmianie. Dokładnie tak powstaje Jīva – jako odbicie Atmana w antahkarana.

Adi Śaṅkara nazywa to odbicie chidābhāsa – „pozorną manifestacją świadomości”.

Jīva jest zatem Atmanem nie w swojej prawdziwej naturze, lecz w stanie odbicia poprzez Umysł naznaczony niewiedzą (awidją). Umysł nadaje temu odbiciu granice, a granice te stają się iluzją osobowości. Atman jest świadkiem, natomiast Jīva to chwilowa konfiguracja świadomości i uwarunkowań, która wydaje się być podmiotem przeżywania.

Najważniejsza idea, która powraca we wszystkich źródłach, jest taka:

• Jīva nie jest prawdziwą, odrębną istotą.
• Jīva jest jedynie pozorem Atmana odbitym w Umyśle, zniekształconym przez niewiedzę (avidyā) i karmę.
• Kiedy niewiedza zostaje usunięta, odbicie znika, a pozostaje tylko Atman.

Dlatego Advaita mówi, że Jīva nigdy naprawdę nie wędrowała, nie zmieniała się i nie działała – jej istnienie jest funkcją Umysłu, a nie Atmana. Gdy Umysł przestaje tworzyć złudzenie odrębności, znika również sama Jīva, tak jak odbicie znika wraz z usunięciem lustra. Pozostaje to, co było zawsze: jedyna, nieruchoma, niepodzielna Świadomość.

Atman

Atman w tradycji Advaita Vedānta jest tym, co najgłębsze, niezmienne i absolutnie prawdziwe w każdym człowieku. Nie jest bytem w sensie fizycznym ani psychicznym, nie działa, nie myśli, nie odczuwa – jest po prostu czystą Świadomością, wiecznym świadkiem wszelkiego doświadczenia. W tekstach źródłowych Atmana porównuje się do słońca: sam w sobie nie zmienia się ani nie rusza, a jednak jego światło pozwala ujrzeć wszystko inne. Jest źródłem życia, świadomości i istnienia, lecz nie jest związany z żadnym ograniczeniem ani formą.

Atman nie rodzi się, nie umiera i nie może być zmieniony przez żadne działanie; wszystkie zjawiska, w tym ciało, umysł, zmysły, prana, samskary i vasany, są wobec niego jak fale na powierzchni oceanu – pojawiają się i znikają, ale nie dotykają głębi wody. Adi Śankara podkreśla, że prawdziwe poznanie Atmana (ātma-jñāna) nie jest wytworem intelektu ani zmysłów, lecz uświadomieniem sobie, że wszystkie zjawiska – ciało, umysł, prana, doświadczenia – są maya, a Atman pozostaje jedynym, niepodzielnym świadkiem. 

Najprościej można to ująć tak: Atman to Świadomość sama w sobie, nieograniczona, nieprzywiązana, czysta i niezmienna, podczas gdy wszystko, co wydaje się wchodzić w jego zakres: ciała, myśli, pragnienia, doświadczenia jest jego odbiciem lub przejawem w świecie zjawisk.

Trzy plany istnienia

Modelowanie trzech planów istnienia jako fizycznego, astralnego i przyczynowego jest dość powszechne w różnych nurtach ezoterycznych, mistycznych i duchowych, zwłaszcza tych wywodzących się z tradycji indyjskich lub pod ich wpływem.

W tradycji jogi, spopularyzowanej na zachodzie między innymi przez Paramahansę Joganandę, często mówi się o trzech światach (lub płaszczyznach) istnienia, które odpowiadają trzem głównym rodzajom ciał:

• Świat fizyczny (ang. Physical Plane): Związany z ciałem fizycznym i materią.
• Świat astralny (ang. Astral Plane): Związany z ciałem subtelnym, siłami życiowymi (praną), emocjami i myślami (wibracja wyższa niż fizyczna).
• Świat przyczynowy (ang. Causal Plane): Związany z ciałem przyczynowym, które jest siedliskiem idei, potencjału karmy i najsubtelniejszych przyczyn manifestacji. 

Podsumowanie

Człowiek, w swojej najgłębszej naturze, jest Atmanem – niezmienną, wieczną Świadomością, która jest źródłem wszystkiego, nie ma woli, sama nie działa, nie myśli ani nie doświadcza w zwykłym sensie. To światło Świadomości, czyste „Ja”, absolutne i niewzruszone.

Na poziomie indywidualnym pojawia się Jiva (Dusza) – pozorna indiwidualność, która wydaje się działać, doświadczać i rozwijać. Jiva nie jest odrębnym bytem, lecz odbiciem Atmana w subtelnej strukturze Umysłu: antahkaranie (połączeniu manas, buddhi, ahamkāra i citta). Jiva jest tym, co „czuje, myśli i reaguje” w świecie, ale jej działanie wynika z odbicia Atmana w ograniczonym, karmicznie naznaczonym Umyśle, podobnie jak odbicie słońca w wodzie porusza się, choć słońce pozostaje nieruchome.

Cała indywidualna struktura człowieka składa się z trzech ciał:

• fizycznego (sthula śarīra), dzięki któremu wchodzimy w interakcje ze światem zmysłów,
• subtelnego (sukshma śarīra), gdzie działają ego, umysł, emocje, inteligencja i prana,
• przyczynowego (karana śarīra), w którym zapisane są wszystkie samskary i vasany – nasiona doświadczeń i tendencji karmicznych.

Karma – zapis czynów i ich skutków – przechowywana jest w planie przyczynowym w postaci samskar i vasan, które przejawiają się w citta a w efekcie w ciele subtelnym i fizycznym jako pragnienia, lęki, impulsy i automatyczne reakcje. Te zapisane tendencje (samskary, vasany) generują granthi, energetyczne węzły utrudniające wolny przepływ świadomości, i wpływają na zachowanie Jivy w świecie.

Dharma działa jako wewnętrzna ścieżka zgodna z prawem kosmicznym, a svadharma to naturalna rola i obowiązek jednostki. Karma i dharma są ze sobą powiązane: karma tworzy ograniczenia i doświadczenia, które Jiva ma przeżyć, a dharma pokazuje właściwy kierunek życia. Podążanie zgodnie z dharmą pozwala Jivie minimalizować cierpienie, rozpuszczać samskary i vasany oraz przesuwać świadomość ku subtelnemu i przyczynowemu planowi.

Celem duchowej praktyki  jest rozpoznanie, że Jiva jest tylko odbiciem Atmana, a wszystkie ograniczenia wynikają z karmicznych nasion w ciele przyczynowym. 

Tak oto wygląda energetyczna struktura człowieka.